Osobowość Unikająca


Osobowość unikająca jest typem zaburzenia, który objawia się m.in. zaniżoną samooceną oraz problemami na tle kontaktów społecznych. Osoba z osobowością unikającą odczuwa również silną potrzebę akceptacji. Jej niezaspokojenie może powodować poczucie odrzucenia i cierpienie.

Rozpoznanie osobowości lękliwej możliwe jest na podstawie specjalnych kryteriów. Leczenie opiera się przede wszystkim na wdrożeniu psychoterapii.


Samotność

Osobowość unikająca – co to takiego?

Osobowość unikająca znana jest także pod nazwą osobowości lękliwej. Osoba, która jest nią dotknięta, ma problemy z codziennym funkcjonowaniem. Codziennie odczuwa stres, lęk, wstyd, obawia się, że zostanie odrzucona lub skrytykowana. Z tego też względu zazwyczaj jest wycofana, unika kontaktów ze społeczeństwem.

Osoba z osobowością unikającą boi się wprowadzać w swoje życie zmian. Obawia się nowych wyzwań – tego, że im nie sprosta, że są ponad jej siły. Osoby chore odbierają się jako mniej wartościowe i nieatrakcyjne. Praktycznie w każdej sytuacji dopatrują się swojej porażki.

Boją się ośmieszenia, kompromitacji oraz wyśmiewania przez inne osoby. Jednak wbrew pozorom osoby o osobowości lękliwej spragnione są bliskich relacji z innymi ludźmi. Dzieje się tak, ponieważ odczuwają silną potrzebę bezwarunkowej akceptacji przez otoczenie. Osoby z osobowością unikającą długo jednak wahają się, czy ludzie z otoczenia mogą zostać ich przyjaciółmi.

Przed nawiązaniem jakiejkolwiek relacji obserwują ich, początkowo są wycofane, co może przynieść odwrotny skutek od tego zamierzonego.

W społeczeństwie osoby lękliwe odbierane są jako wycofane oraz podejrzliwe. Z tego też względu często skazane są na samotność, która w konsekwencji prowadzi do obniżenia nastroju oraz dalszego wycofywania się kontaktów międzyludzkich.

Osobowość unikająca – kogo dotyka?

osobowość samotnika

Życie społeczne, zawodowe, rodzinne wymaga od nas codziennego kontaktu z innymi ludźmi. Większość osób traktuje kontakty interpersonalne jako normalność. Niektórzy odczuwają niewielki stres towarzyszący poznawaniu nieznanych osób czy też znalezieniem się w całkiem nowej sytuacji. Osoby z osobowością unikającą mogą unikać kontaktów ze znajomymi. Wszystko to w obawie przed kompromitacją i krytyką.

To zaburzenie osobowości z reguły pojawia się w młodości. Można je zdiagnozować jeszcze przed ukończeniem 18. roku życia. Szacuje się, że typ osobowości unikającej dotyka ok. 0,5 – 3% populacji światowej. Najczęściej diagnozowany jest w miastach azjatyckich – ma to związek z dużym zaludnieniem występującym na tych obszarach.

Osobowość lękliwa może wiązać się z niewychodzeniem z domu nawet przez wiele lat. To zaś jest naturalnym ogranicznikiem kontaktów międzyludzkich. Według specjalistów zaburzenie to dotyka nawet 50% Japończyków w wieku 13 – 24 lata.

Osobowość unikająca – przyczyny

Specjaliści dopatrują się przyczyn osobowości unikającej w czynnikach biologicznych (związanych z temperamentem) oraz doświadczeniach z dzieciństwa. To właśnie wtedy kształtuje się charakter człowieka oraz sposoby radzenia sobie w różnych sytuacjach. Nieodpowiednie dostosowanie dziecka do życia może być jednym z powodów rozwoju u niego osobowości lękliwej.

Do cech osobowości, które sprzyjają rozwojowi tego typu zaburzenia, zalicza się:

  • nieśmiałość,
  • nadwrażliwość,
  • bycie introwertykiem,
  • skłonność do krytyki,
  • skłonność do stawiania sobie ograniczeń,
  • lęk przed nowymi sytuacjami.

Dzieci, które wykazują takie cechy charakteru, mogą doznawać przykrych doświadczeń w kontaktach społecznych. To zaś wywołuje niskie poczucie własnej wartości, a także zakłamany obraz rzeczywistości. Takie postrzeganie świata przez dziecko może spowodować występowanie zaburzeń osobowości w późniejszym życiu.

Każde dziecko uczy się poprzez obserwacje i naśladowanie. Maluch przyjmuje schemat działania, wyznawane wzorce oraz oczekiwania od najbliższych. Zazwyczaj są to jego rodzice lub inni opiekunowie. Specjaliści dopatrują się występowania osobowości unikającej u osób, które z jednej strony są chwalone za swoje osiągnięcia, jednak stawiane przed nimi wymagania sprawiają, że czasami odnoszą porażki. Za te z kolei są nadmiernie krytykowane.

Wśród innych przyczyn rozwoju osobowości unikającej wymienia się:

  • brak akceptacji i bezpieczeństwa w okresie dzieciństwa,
  • brak miłości w okresie dzieciństwa,
  • przemoc w rodzinie,
  • problemy w relacjach z rówieśnikami,
  • niska samoocena spowodowana wydarzeniami z życia (np. złe doświadczenia z okresu szkolnego),
  • brak wsparcia od rodziców i rówieśników.
Osobowość unikająca

Osobowość unikająca – objawy i kryteria diagnostyczne

Osobowość unikająca sklasyfikowana jest według ICD 10 oraz DSM IV. Klasyfikacja ICD 10 określa osobowość unikającą jako grupę pacjentów spełniających kryteria zaburzeń osobowości (F60) oraz u których zaobserwowano występowanie dodatkowych objawów. Są to:

  • stałe odczuwanie niepokoju i napięcia,
  • przekonanie o własnej nieatrakcyjności,
  • nadmierna koncentracja na krytyce,
  • obawa przed tworzeniem związków,
  • unikający styl życia, który ma zapewnić bezpieczeństwo i komfort fizyczny,
  • unikanie kontaktów społecznych,
  • obawa o zostanie skrytykowanym, niezaakceptowanym lub odrzuconym.

Klasyfikacja DSM IV wymaga zaś, aby osoba z osobowością unikającą spełniała przynajmniej cztery kryteria z listy:

  • unikanie działalności zawodowej, w której wymagany jest kontakt z wieloma ludźmi (pacjent obawia się krytyki, odrzucenia, nieprzychylności współpracowników),
  • obawa przed kontaktami interpersonalnymi oraz związkami (wyjątkiem mogą być osoby dobrze znane pacjentowi, lubiane przez niego),
  • nadmierna powściągliwość w kontaktach intymnych (w obawie przed wykpieniem zawstydzeniem),
  • obawa przed krytyką i odrzuceniem przez społeczeństwo,
  • poczucie niedopasowania oraz ograniczanie zawierania nowych relacji interpersonalnych,
  • przekonanie o tym, że jest się gorszym od innych, nieatrakcyjnym i niekompetentnym,
  • obawa przed podejmowaniem wyzwań i nieangażowanie się w nowe działania w obawie przed porażką.
 

Wśród innych objawów towarzyszących osobowości unikającej wymienia się:

  • odczuwanie zakłopotania w różnych sytuacjach społecznych,
  • poczucie nieprzystosowania do życia w społeczeństwie,
  • ciągła analiza własnego zachowania,
  • nadmierna samokontrola,
  • poczucie zażenowania podczas próby kontaktu z innymi ludźmi,
  • obniżone samopoczucie,
  • nadinterpretowanie zachowań innych ludzi,
  • uczucie pustki,
  • nieustanne poczucie bycia ocenianym,
  • poczucie inności, odmienności,
  • unikanie jakichkolwiek aktywności, które wymagają kontaktu z innymi osobami,
  • odczuwanie izolacji społecznej,
  • małomówność lub ostrożny sposób wypowiedzi,
  • szukanie pocieszenia w świecie marzeń oraz fantazji,
  • zakłócenie procesów poznawczych.

Powyższym objawom mogą towarzyszyć symptomy typowe dla fobii lub depresji. Pacjent może odczuwać frustrację ze względu na porażki dotyczące jego życia społecznego. Osoby z osobowością unikającą najczęściej nie zdają sobie sprawy z istoty i źródła swoich problemów.

Pacjenci z tego typu zaburzeniem nie odsuwają się od innych ludzi świadomie. Najczęściej są nieświadome swoich problemów. Pragną akceptacji, zrozumienia oraz nawiązania relacji z innymi. Ogranicza ich jednak niskie poczucie własnej wartości oraz nadmierne przeżywanie porażek i negatywnych emocji.

Osobowość unikająca – diagnoza i testy

Rozpoznanie osobowości unikającej polega na stwierdzeniu występowania objawów charakterystycznych dla kryteriów ICD 10 oraz DSM IV. Konieczne jest także wykluczenie przyczyn neurologicznych.

W Internecie dostępne są testy psychologiczne, które pomagają w naprowadzeniu na to, czy cierpimy na zaburzenia osobowości. Nie należy traktować ich jednak jak wyroczni. Mogą one bowiem naprowadzić na istnienie zaburzeń osobowości, jednak wcale nie muszą. Tylko wywiad specjalistyczny oraz dokładne badanie psychologiczne jest w stanie potwierdzić występowania osobowości unikającej.

Osobowość unikająca – jak wygląda leczenie?

Osobowość lękliwa jest zaburzeniem, które może być bagatelizowane przez otoczenie. Zazwyczaj ludzie oceniają taką osobę jako wycofaną, nieco lękliwą, uznając, że taki jest jej charakter. Tymczasem osobowość unikająca wymaga podjęcie odpowiedniego leczenia. Pomoc psychologiczna opierać się może na różnych metodach leczenia. Jednym z najskuteczniejszych rozwiązań jest terapia grupowa. Osoba chora ma wówczas możliwość nauczenia się zachowań w normalnych kontaktach interpersonalnych. Z reguły jednak pacjenci z osobowością unikającą początkowo nie są w stanie podjąć takiego sposobu leczenia.

Najczęściej osoby z osobowością lękliwą decydują się na terapię indywidualną. Może być to psychoterapia poznawczo-behawioralna lub psychodynamiczna. Oba rodzaje leczenia pozwalają zrozumieć źródło problemów oraz pokazują właściwe wzorce zachowań w społeczeństwie.

Czasami może wystąpić konieczność wsparcia leczeniem farmakologicznym. Z zasady ma to miejsce, gdy zaburzeniu towarzyszą objawy fobii społecznej lub depresji.

W takich sytuacjach osoba chora dodatkowo otrzymuje leki uspokajające lub antydepresyjne. Warto jednak mieć świadomość, że żadne leczenie farmakologiczne nie zastąpi psychoterapii pod okiem specjalisty.

Brak podjęcia leczenia w przypadku zdiagnozowania osobowości unikającej może przyczynić się do rozwoju depresji.

Osobowość unikająca a związek

Jak już zostało wspominane, osoby z osobowością unikającą mogą mieć problemy z tworzeniem związków oraz budowaniem relacji interpersonalnych. Strach przed odrzuceniem, lęk przed zaangażowaniem oraz trudności z zaufaniem drugiej osobie – takie emocje towarzyszą osobom z osobowością lękliwą. Nawet po przełamaniu się i bliższym poznaniu drugiej osoby może pojawić się strach przed kontaktami intymnymi. Największym problemem jest trudność w pełnym zaufaniu drugiej osobie. Takie nawarstwienie cech powoduje problemy ze zbudowaniem normalnego, trwałego związku.

Osoba z osobowością unikającą pomimo chęci posiadania znajomych oraz spędzania z nimi czasu, nie może pozwolić sobie na to. Ogranicza ją strach przed kontaktami interpersonalnymi. Trudności zauważalne są również na innych płaszczyznach życia – w szkole oraz w pracy.