Osobowość Narcystyczna



Osobowość narcystyczna wyróżnia się przekonaniem o własnej wyjątkowości i wielkości. To zazwyczaj osoba arogancka w stosunku do innych ludzi i przeświadczona o swoich ogromnych zdolnościach. To poważne zaburzenie, z którym należy walczyć. Podstawowym sposobem leczenia jest psychoterapia.

Narcyzm – co to jest?

Narcyzm, czy też osobowość narcystyczna to pojęcie, które znane jest także pod określeniem „miłość własna”. Określenie to zaczerpnięte zostało z mitu o Narcyzie. Młody mężczyzna zranił uczucia nimfy. Bogowie postanowili zesłać na niego karę. Sprawili, że zakochał się sam w sobie i ciągle podziwiał swoje odbicie w tafli wody.

W psychologii termin narcyzmu pojawił się pod koniec XIX wieku. Został on zdefiniowany przez Havelocka Ellisa – brytyjskiego lekarza. Użył on tego pojęcia w kontekście osoby, która sama dla siebie staje się obiektem seksualnym, podejmując intensywną masturbację. Na początku XX wieku Sigmund Freud użył tego terminu, wiążąc go z homoseksualnością.

Współczesne rozumienie narcyzmu jest jednak nieco innego. Zawdzięczamy je dwóm specjalistom, którzy w latach 70. – 80. XX wieku opracowali swoje teorie. Mowa o Otto Kernberg i Heinz Kohut. Osobowość narcystyczna jest ukierunkowana na „ja”. Narcyzm uważa się za ideał, wzór do naśladowania, który należy podziwiać i doceniać.

Osobowość narcystyczna

Osobowość narcystyczna – przyczyny

Specjaliści mają trudności z jednoznacznym określeniem przyczyn rozwoju osobowości narcystycznej. Aktualnie najczęściej można spotkać się z teorią, że wpływ na powstanie tego zaburzenia ma nawarstwienie się na siebie kilku czynników. Mowa tu o obciążeniu genetycznym, nieodpowiednim wychowaniu oraz czynnikach środowiskowych. W grupie zwiększonego ryzyka znajdują się osoby, w których rodzinie występowała osoba o osobowości narcystycznej.

Rozwojowi narcystycznej osobowości mogą sprzyjać nieodpowiednie zachowania rodziców. Może to być nieczułość w stosunku do dzieci, poświęcanie im zbyt małej ilości uwagi, ciągłe krytykowanie, nadmierne kontrolowanie potomków, przesadne skupianie na nich swojej uwagi oraz nadmierne zachwycanie się jego zdolnościami i talentami.

Wśród czynników środowiskowych, które mogą sprzyjać rozwojowi narcyzmu, wymienia się m.in. zdarzenia, które wywarły negatywny wpływ na psychikę człowieka. Mowa tu o traumatycznych wydarzeniach, takich jak gwałt czy prześladowanie ze strony rówieśników.

Narcystyczne

Osobowość narcystyczna – objawy oraz kryteria diagnostyczne

Cechy osobowości narcystycznej definiowane są według kryteriów diagnostycznych ICD 10, DSM IV oraz SCID II. W przypadku klasyfikacji ICD 10 narcyzm zaliczany jest to innych tzw. określonych zaburzeń osobowości. Wśród kryteriów rozpoznania tego typu zaburzenia wymienia się:

  • występowanie pewnych wzorców zachowania osoby, której postępowanie odbiega od ogólnie, kulturowo uznawanego, akceptowanego i oczekiwanego,
  • zaburzenie musi dotyczyć co najmniej dwóch obszarów: procesów poznawczych (sposób postrzegania ludzi, rzeczy, zdarzeń), uczuciowości, nagradzania potrzeb, sposobu odnoszenia się do innych osób, postępowania w kontaktach interpersonalnych lub panowania nad własnymi emocjami i impulsami,
  • zaburzenie dotyczy całości zachowań osoby – zazwyczaj są nieelastyczne, wykazują nieprzystosowanie do sytuacji,
  • osoba z osobowością narcystyczną wywiera niepożądany wpływ na innych ze swojego otoczenia,
  • długi czas trwania objawów,
  • z reguły pierwsze symptomy pojawiają się w późnym dzieciństwie lub wieku młodzieńczym, mogą trwać do wieku dojrzałego.


Według klasyfikacji DSM IV narcyzm jest utrwalonym wzorcem postępowania, poczuciem swojej wielkości. Osoba narcystyczna oczekuje podziwu ze strony innych. Aby możliwe było zdiagnozowanie osobowości narcystycznej według DSM IV, konieczne jest spełnienie co najmniej pięciu warunków:

  • wyolbrzymione poczucie własnej wartości (własnych osiągnięć, talentów) oraz oczekiwanie uznania tej wartości przez inne osoby z otoczenia,
  • fantazjowanie o swoim powodzeniu, nadprzeciętnej mocy, urodzie, wybitnych osiągnięciach,
  • ogromne przekonanie o swojej unikatowości i wyjątkowości, poczucie, że można rozmawiać i przebywać wyłącznie z osobami, którzy zajmują wysoką pozycję społeczną,
  • wymaganie nadmiernego, przesadnego podziwu,
  • przekonanie o tym, że ma się specjalne uprawnienia (oczekiwanie przychylnego traktowania, wymaganie, aby inni podporządkowali się woli narcyza),
  • wykorzystywanie innych ludzi do osiągnięcia własnych celów,
  • brak empatii, ignorancja w stosunku do uczuć i potrzeb innych ludzi,
  • zazdrość lub przekonanie, że inni zazdroszczą jej,
  • wyniosłość i arogancja w stosunku do innych ludzi.

SCID II jest to wywiad, który oparty jest na kryteriach zawartych w klasyfikacji DSM IV. Na jego podstawie powstają testy, w których osoba podejrzewana o osobowość narcystyczną musi odpowiadać „tak” lub „nie”.

Inne cechy osobowości narcystycznej:

  • zadufanie w sobie,
  • przekonanie o tym, że świat kręci się wokół narcyza,
  • wygórowane zdanie o sobie i własnych umiejętnościach, zdolnościach,
  • podczas rozmowy może poniżać inne osoby,
  • chce dominować grupą, przewodzić nią,
  • nie ma wyrzutów sumienia, gdy wyrządzi innym krzywdę,
  • traktowanie innych instrumentalnie,
  • zrywanie kontaktów, które nie przynoszą żadnych realnych korzyści,
  • nie potrafi być bezinteresowna,
  • przekonanie, że należy jej się więcej niż innym ludziom,
  • w przypadku krytyki może wykazywać wściekłość, agresję, a nawet utracić kontrolę nad sobą,
  • przekonanie o tym, że jest się świetnym uwodzicielem, kochankiem,
  • wykorzystywanie słabości innych ludzi,
  • chęć zwrócenia na siebie uwagi, np. poprzez ubiór,
  • dzielenie ludzi na lepszych i gorszych,
  • nieprzyzwanie się do popełnionych błędów.

Osobowość narcystyczna – rozpoznanie

Rozpoznanie osobowości narcystycznej opiera się na zdiagnozowaniu u pacjenta cech typowych dla tego zaburzenia. Konieczne jest wykonanie odpowiednich testów psychologicznych, które potwierdzą diagnozę. Bardzo ważne jest zróżnicowanie osobowości narcystycznej z innymi zaburzeniami osobowości. Konieczne jest wykluczenie innych przyczyn nietypowego zachowania pacjenta (np. wykluczenie zażywania środków psychoaktywnych).

Osobowość narcystyczna – leczenie, jak postępować?

Leczenie osobowości narcystycznej opiera się na psychoterapii psychodynamicznej. Pomocniczo może być wykorzystywana farmakoterapia. Zazwyczaj po leczenie farmakologiczne sięga się, gdy pojawią się zaburzenia na tle lękowym lub depresyjnym. Należy jednak pamiętać, iż leki nie są w stanie zastąpić odpowiednio przeprowadzonej psychoterapii.

Uzupełnieniem psychoterapii może być terapia rodzinna lub grupowa.

Osobowość narcystyczna a inne zaburzenia

Cechy osobowości narcystycznej mogą być bardzo zróżnicowane. Tylko w niektórych przypadkach narcyzm to osoba, która ma wyłącznie typowe dla tego zaburzenia objawy. Zazwyczaj można spotkać się z symptomami mieszanymi. Podczas diagnozowania osobowości narcystycznej konieczne jest uwzględnienie również innych rodzajów zaburzeń osobowości. Zdarza się bowiem, że osobowość narcystyczna powiązana jest z występowaniem innych zaburzeń.

Osobowość narcystyczna połączona z cechami historionicznymi może być uwodzicielska, prowokująca seksualnie i czarująca. Zazwyczaj jest to związane z atrakcyjnością fizyczną oraz umiejętnością znalezienia się w każdej sytuacji. W tym przypadku osoba narcystyczna skupiona jest na swoim stroju oraz wyglądzie zewnętrznym.

Bez trudu nawiązuje kontakty z przedstawicielami płci przeciwnej. Jej celem jest zaspokojenie swoich potrzeb seksualnych, jednak w żadnym wypadku nie jest zainteresowana bliską relacją z drugim człowiekiem. Partner musi ją adorować i stale utwierdzać w przekonaniu, że jest atrakcyjna. Bardzo często wdaje się w romanse, nawet z kilkoma osobami w tym samym czasie. Taki typ narcyzmu może w pewnym momencie doświadczyć wewnętrznej pustki lub nawet popaść w depresję.

Osobowość narcystyczna może być także połączona z osobowością unikającą. W takim przypadku osoba jest nadmiernie wrażliwa na reakcje społeczeństwa, w tym na krytykę. Gdy usłyszy negatywne wypowiedzi na swój temat, może się obrazić. Jest pamiętliwa, więc trudno wybaczyć jej doznaną krzywdę. Może wycofać się z życia, uciekać w świat fantazji i marzeń. To tam snuje wizje o swej wielkości, niepowtarzalności oraz wyjątkowości.

Osobowość narcystyczna może także współwystępować z zaburzeniami obsesyjno-kompulsywnymi. Jest to związane z poczuciem konieczności dążenia do ideału i perfekcji. Znane są także przypadki połączenia z osobowością paranoidalną. W tym przypadku osoba jest arogancka w stosunku do otoczenia. Jej postawę cechuje poczucie wielkości oraz roszczeniowość.

Osobowość narcystyczna wiązana jest także z współwystępowaniem:

  • manipulowania innymi osobami,
  • skłonności do oszustw,
  • mściwością,
  • postępowania na granicy prawa,
  • popełniania przestępstw (wówczas mogą trafić do więzienia lub poprawczaka),
  • skłonności do popadania w różnego rodzaju nałogi (co może wiązać się z koniecznością wizyty w zakładzie odwykowym).
narcyzm

Osobowość narcystyczna a związki

Osoby o osobowości narcystycznej wyróżniają się pewnością siebie i dominacją. Postrzegane są jako atrakcyjne i pociągające. Zazwyczaj mają wielu partnerów, którzy są nimi zafascynowani. Narcyzm domaga się dowodów miłości, pragnie, aby związek kręcił się wokół niego. Nie liczy się z potrzebami drugiej osoby, chce, aby to jego pragnienia były spełniane. Partner narcyza zazwyczaj nie wie jak postępować. Nie ma odwagi, aby skończyć toksyczny związek, więc cierpi w samotności, spełniając jego zachcianki. Związki z osobą o osobowości narcystycznej kończy zazwyczaj sam narcyzm – gdy zorientuje się, że partner nie jest mu potrzebny lub ten nie spełnia jego oczekiwań, nie podziwia go itp.

Osoby z osobowością narcystyczną ranią ludzi sobie bliskich, nie przejmując się ich cierpieniem. Partner narcyza traktowany jest przez niego instrumentalnie. Osobowość narcystyczna może objawiać się również w stosunku do dzieci. Narcystyczny rodzic stanowi zagrożenie dla właściwego rozwoju swojego dziecka. Narcyzm płaci wysoką cenę za miłość do samego siebie. Upośledzona zdolność kochania oraz brak bliskiej relacji w związkach wpływa negatywnie nie tylko na partnera osoby o osobowości narcystycznej, ale także na samego narcyza.