Funkcje kognitywne pozwalają na zdobywanie wiedzy oraz umiejętności, które człowiek wykorzystuje w codziennym życiu. Dzięki nim jesteśmy w stanie m.in. zawierać znajomości z ludźmi, funkcjonować w społeczeństwie oraz odczuwać różnorodne emocje. Funkcje kognitywne mają wpływ na zachowanie człowieka. Czym są? Jakie funkcje kognitywne wyróżniamy?

Co to są funkcje kognitywne?

Funkcje kognitywne inaczej nazywane są funkcjami poznawczymi. Obejmują pamięć, uwagę, mowę, postrzeganie oraz inne, bardziej złożone procesy (np. wykonywanie obliczeń, myślenie abstrakcyjne, formułowanie sądów). Inaczej mówiąc, są to takie procesy umysłowe, które umożliwiają odbieranie, analizowanie, gromadzenie, opracowywanie, przetwarzanie oraz pozyskiwanie informacji otrzymanych od bodźców zewnętrznych. Dzięki temu człowiek jest w stanie zrozumieć otaczający go świat oraz odpowiednio zareagować.

Funkcje poznawcze są używane przez nas nieustannie. Nie można zrobić praktycznie niczego bez ich użycia. Wszelkie codzienne czynności wymagają odpowiednich reakcji, by prawidłowo funkcjonować w otaczającym nas świecie.


 

Pamięć

Pamięć to złożony proces. Dzięki niemu możliwe jest kodowanie, gromadzenie oraz odzyskiwanie danych. Pamięć połączona jest bezpośrednio z inną funkcją kognitywną – uwagą. Jeżeli uwaga nie funkcjonuje odpowiednio, pamięć nie będzie prawidłowo spełniać swoich zadań. Najprościej mówiąc, osoby, które nie zwracają uwagi na daną informację, mają problem z jej zakodowaniem, gromadzenie oraz odzyskiwaniem.

Pamięć można podzielić według kryterium czasowego na:

  • pamięć długotrwałą – stały „magazyn danych”, który powiększa się wraz z pozyskiwaniem nowych informacji,
  • pamięć krótkotrwałą (natychmiastową, roboczą, operacyjną) – przechowywanie niewielkich ilości informacji na krótki czas.

Pamięć można również podzielić na obszary, w których działa:

  • pamięć deklaratywna (świadoma) – wspomnienia, które mogą być wywoływane świadomie,
  • pamięć niedeklaratywna (nieświadoma) – podświadome wspomnienia oraz niektóre umiejętności, np. jazda na rowerze.

Uwaga

Uwaga to złożony proces mentalny, który trudno jest jednoznacznie zdefiniować. Najogólniej mówiąc, można uznać uwagę za funkcję poznawczą, która pozwala wybrać pomiędzy bodźcami docierającymi w tej samej chwili do mózgu (zewnętrznymi i wewnętrznymi). Jest to zestaw procesów wpływający na pozostałe funkcje kognitywne.

Uwagę dzieli się na 5 podstawowych rodzajów:

  • skoncentrowana uwaga – inaczej czujność,
  • utrzymywanie uwagi – inaczej koncentracja,
  • selektywna uwaga – utrzymanie uwagi na jednej czynności, podczas odbioru zakłóceń z otoczenia (np. czytanie książki podczas jazdy pociągiem),
  • przemienna uwaga – płynne przenoszenie uwagi z jednego działania na drugie,
  • podzielność uwagi – wykonywanie więcej niż jednego zadania na raz.

Uwaga polega na selektywnym oddzielaniu bodźców – wybieraniu ważniejszych oraz ignorowaniu nieistotnych (według własnego wyboru). Bez uwagi niemożliwe byłoby zapamiętywanie, myślenie oraz wykonywanie zwykłych, codziennych czynności.


Mowa

Mowa to funkcja kognitywna nazywana także językiem. Jest to symboliczny system komunikowania się, przedstawiony za pomocą znaków i słów. Dzięki mowie człowiek jest w stanie komunikować się z innymi ludźmi, a także formułować swoje wewnętrzne myśli.

Postrzeganie

  • funkcje wzrokowo-percepcyjne – umożliwiają rozpoznawanie i odróżnienie bodźców; dzięki nim możliwe jest interpretowanie, identyfikowanie oraz łączenie tego, co widzimy i powiązanie tego z odpowiednią kategorią naszej wiedzy (np. dzięki tym funkcjom jesteśmy w stanie rozpoznawać poszczególne, znane nam przedmioty, a także rozpoznać twarze członków rodziny i znajomych),
  • wzrokowo-przestrzenne – dzięki nim możliwa jest analiza, zrozumienie oraz funkcjonowanie w przestrzeni, w której żyje człowiek; jest to m.in. nawigacja mentalna, rotacja umysłowa oraz odległość i głębokość percepcji (np. dzięki tym funkcjom jesteśmy w stanie ocenić przybliżoną odległość).

Zaburzenia funkcji kognitywnych

funkcje konigatywne

Wśród głównych kategorii dotyczących zaburzeń funkcji poznawczych wymienia się:

  • Procesy otępienne. Procesy otępienne to nieodwracalne, stale postępujące schorzenie. Zaburzeniu ulegają zarówno podstawowe, jak i złożone funkcje kognitywne. U chorych można zaobserwować problemy z pamięcią, mową, myśleniem oraz zmiany osobowości. Zaburzenia funkcji poznawczych towarzyszą w: chorobie Alzheimera, chorobie Parkinsona, otępieniu czołowo-skroniowemu, zanikowi korowo-podstawnemu, chorobie Huntingtona, otępieniu naczyniopochodnym.

  • Zaburzenia świadomości. Zaburzeniom świadomości towarzyszą zmiany w normalnym funkcjonowaniu poznawczym. Czynników takiego stanu rzeczy może być wiele, w tym podeszły wiek czy też przyjmowanie dużej ilości leków. Zaburzeniami świadomości są: zaburzenia logicznego myślenia, problemy z wypowiadaniem się oraz rozumieniem mowy, zaburzenia koncentracji uwagi, problemy z kontrolowaniem emocji (np. agresji, lęku), zaburzenia orientacji.

  • Choroby psychiczne. W przypadku chorób psychicznych rodzaj zaburzenia funkcji poznawczych jest uzależniony od typu schorzenia. Dla przykładu: choroba afektywna wiąże się z upośledzeniem pamięci operacyjnej i funkcji wykonawczych, w schizofrenii występują zaburzenia funkcjonowania w wielu obszarach poznawczych, amnezja wiąże się z utratą pamięci, halucynacje dotyczą błędnego postrzegania.