Zespół serotoninowy: przyczyny, objawy, leczenie


Stosowane obecnie leki przeciwdepresyjne z reguły odznaczają się wysokim profilem bezpieczeństwa oraz możliwością długotrwałego, wieloletniego stosowania. Terapia z ich wykorzystaniem rzadko wywołuje negatywne skutki uboczne.

serotonina

Zwiększenie dawki leku przeciwdepresyjnego lub też połączenie dwóch różnych leków może jednak nieść za sobą negatywne konsekwencje.

Podobne powikłania można zaobserwować w przypadku zestawienia leków przeciwdepresyjnych z suplementami diety i innymi lekami wpływającymi na serotoninę. Powikłania te noszą nazwę zespołu serotoninowego.

Co to jest zespół serotoninowy?

Zespół serotoninowy występuje zazwyczaj na skutek nagromadzenia w organizmie zbyt dużej ilości serotoniny po przyjęciu zwiększonej dawki leków przeciwdepresyjnych. Serotonina to substancja chemiczna, którą wytwarza organizm człowieka. Jest konieczna do prawidłowego funkcjonowania mózgu oraz komórek nerwowych. Związek ten odpowiada za nastrój, zachowanie, krążenie krwi, pomaga w regulowaniu temperatury ciała i trawieniu. Najczęściej stosowaną terapią w leczeniu depresji jest podawanie pacjentowi leków zawierających serotoninę.

Zwiększona dawka serotoniny może powodować dreszcze, biegunkę, a nawet sztywność mięśni, napady padaczkowe i gorączkę. W niektórych przypadkach zwiększone stężenie serotoniny w organizmie człowieka prowadzi do nadmiernej aktywności komórek nerwowych. To zaś skutkuje pojawieniem się zespołu serotoninowego, który nieleczony może doprowadzić nawet do śmierci.

Wśród preparatów powodujących wzrost stężenia serotoniny w organizmie człowieka wymienia się m.in.:

  • amitryptylinę,
  • citalopram,
  • duloksetynę,
  • escitalopram,
  • fluoksetynę,
  • fluwoksaminę,
  • klomipraminę,
  • paroksetynę,
  • sertralinę,
  • trazodon,
  • wenlafaksynę.

Z reguły zespół serotoninowy nie jest jedynie efektem zażywania samego leku przeciwdepresyjnego, lecz połączenia go z innym preparatem zwiększającym poziom tej substancji w organizmie. Niewskazane jest także zażywanie preparatów, które mogą niekorzystnie wpłynąć na metabolizm leków przeciwdepresyjnych, utrudniając go. Wymienionych powyżej leków nie powinno się łączyć z:

  • dekstrometorfanem, triprolidyną, difenhydraminą (składniki niektórych leków wykorzystywanych w leczeniu grypy, kaszlu lub przeziębienia)
  • metoklopramidem, setronami (leki przeciwwymiotne),
  • moklobemidem (lek przeciwdepresyjny)
  • nefopamem (lek przeciwbólowy),
  • selegiliną (lek wykorzystywany w leczeniu Parkinsona),
  • tramadolem (składnik niektórych leków przeciwbólowych),
  • tryptanami, ergotaminą (leki wykorzystywane w leczeniu migreny),
  • innymi lekami przeciwdepresyjnymi, które działają na zasadzie blokady wychwytu zwrotnego serotoniny,
  • lekami przeciwretrowirusowymi stosowanymi w leczeniu HIV/AIDS,
  • opoidami, będącymi silnymi lekami przeciwbólowymi stosowanymi w leczeniu chorób nowotworowych i ciężkich zespołów bólowych,
  • niektórymi suplementami diety, które w swym składzie zawierają m.in. dziurawiec lub żeń-szeń,
  • zespół serotoninowy może wystąpić po narkotykach, np. amfetaminie i jej pochodnych, ectasy, LSD, kokainie.

Lista podana powyżej ma wyłącznie charakter orientacyjny. Nie zawiera wszystkich leków, które mogą spowodować wystąpienie zespołu serotoninowego. Przy łączeniu środków przeciwdepresyjnych z innymi preparatami zawsze należy zachować szczególną ostrożność.

Warto także mieć świadomość, iż niektóre z powyższych leków mogą wchodzić w interakcję z produktami spożywczymi. Skutkować to może spadkiem lub wzrostem stężenia danego preparatu we krwi. Na metabolizm leku wpływają m.in.:

  • sok grejpfrutowy – znane są przypadki wejścia w interakcję z benzodiazepiną, co spowodowało wzrost stężenia leku we krwi pacjenta,
  • tyramina – w połączeniu z lekami antydepresyjnymi może przyczynić się do pobudzenia akcji serca, skurczu naczyń krwionośnych, zmniejszenia pojemności minutowej serca lub wymiotów (tyraminę można znaleźć np. w: salami, rybach marynowanych, wątrobie wołowej i drobiowej, serze mozzarella, ementaler, parmezan, figach, awokado, sosie sojowym, przejrzałych bananach, drożdżach, niektórych winach),
  • alkohol – wchodzi w interakcję m.in. z buspironem, może przyczynić się do osłabienia działania leku, możliwość spożywania alkoholu najlepiej skonsultować z lekarzem prowadzącym,
  • błonnik pokarmowy – przyjmowanie go w większych ilościach może przyczynić się do zmniejszenia stężenia leku antydepresyjnego we krwi, a tym samym osłabienia jego działania,
  • duża zawartość tłuszczów – bogate w tłuszcz posiłki mogą powodować wzrost stężenia leku oraz jego metabolitów we krwi, to zaś może spowodować zaburzenia świadomości, spadek ciśnienia lub tachykardię,
  • zioła – ziołolecznictwo także wymaga konsultacji z lekarzem.

Zespół serotoninowy – objawy

Objawy zespołu serotoninowego mogą pojawić się zarówno po kilku minutach, jak i kilku godzinach po przyjęciu leków lub zwiększeniu ich dawki. Wśród najczęściej występujących symptomów wyróżnia się:

serotonina leki
  • dezorientacja,
  • problemy z koncentracją,
  • zaburzenia świadomości,
  • niepokój,
  • bóle głowy,
  • nudności i wymioty,
  • biegunka,
  • dreszcze,
  • pobudzenie psychoruchowe,
  • zaburzenia koordynacji ruchów,
  • nienaturalne rozszerzenie źrenic,
  • wysokie ciśnienie krwi,
  • nieregularna praca serca,
  • przyśpieszone tętno,
  • zmiana temperatury ciała,
  • drżenie mięśni,
  • skurcze mięśni,
  • intensywne pocenie się,
  • występowanie halucynacji,
  • napady padaczkowe,
  • utrata przytomności,
  • a nawet śpiączka.

W przypadku pojawienia się silnych lub nasilających się w szybkim tempie objawów i wystąpienia podejrzenia zespołu serotoninowego należy niezwłocznie zaprzestać przyjmowania leków i zgłosić się do lekarza.

Zespół serotoninowy – o czym pacjent powinien pamiętać?

Połączenie leków przeciwdepresyjnych z innymi preparatami nie zawsze skutkuje negatywnymi konsekwencjami. Zależy to między innymi od dawki przyjmowanych leków, zażywanych suplementów diety oraz ogólnego stanu zdrowia osoby chorej.

Pacjent cierpiący na depresję dla swojego bezpieczeństwa powinien przestrzegać pewnych zasad. Mowa m.in. o:

  • podczas wizyty u psychiatry należy poinformować go o innych zażywanych lekach, suplementach diety i preparatach ziołowych w celu wykluczenia ewentualnych powikłań,
  • podczas wizyty u innego lekarza należy poinformować go o zażywanych lekach przeciwdepresyjnych oraz innych stosowanych preparatach w celu wykluczenia ewentualnych powikłań,
  • kupując leki w aptece (m.in. bez recepty), również należy zapytać o możliwość stosowania z lekami przeciwdepresyjnymi.

Zespół serotoninowy – diagnostyka

Nie ma żadnych konkretnych badań laboratoryjnych ani testów, które mogłyby potwierdzić wystąpienie zespołu serotoninowego. Zazwyczaj następuje wywiad z pacjentem oraz obserwacja w kierunku występujących charakterystycznych objawów. Lekarze najczęściej prowadzą diagnostykę różnicową. Biorą w niej pod uwagę m.in. złośliwy zespół neuroleptyczny, hipertermię złośliwą, udar cieplny, zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych lub też inne zespoły polekowe.

Leczenie zespołu serotoninowego

Zespół serotoninowy najczęściej występuje na skutek zwiększenia dawki zażywanych leków przeciwdepresyjnych lub rozpoczęcia leczenia z ich użyciem. Zawsze należy zapoznać się z etykietą preparatu przed jego zażyciem lub w razie wątpliwości skonsultować się z lekarzem. W przypadku zażywania leków przeciwdepresyjnych zaleca się nie przyjmować żadnych innych preparatów bez konsultacji ze specjalistą.

Leczenie zespołu serotoninowego uzależnione jest między innymi od intensywności objawów. Pierwszym krokiem jest odstawienie leków o działaniu serotoninergicznym. Według literatury specjalistycznej zaprzestanie zażywania preparatów w przypadku 70% pacjentów powoduje ustąpienie symptomów. Ile trwa oczekiwanie na ustąpienie objawów? Zazwyczaj około 24 godzin. Pozostałe osoby mogą wymagać hospitalizacji oraz doraźnego leczenia objawów.

Leczenie opiera się na dożylnym podawaniu płynów w celu zapobiegnięcia odwodnieniu i obniżenia gorączki. Mogą być także podawane środki na pobudzenie, złagodzenie sztywności mięśni, jak również blokujące działanie serotoniny. Zmniejszenie nadpobudliwości neurologicznej, ograniczenie ryzyka wystąpienia niewydolności oddechowej oraz obniżenie napięcia mięśniowego może nastąpić po zażyciu benzodiazepin.

Lekarze w łagodnym przebiegu zespołu serotoninowego zalecają zaprzestanie zażywania leków przeciwdepresyjnych. Umiarkowane i ciężkie przypadki (złośliwy zespół serotoninowy) mogą wymagać podania antagonistów 5-HT.

W leczeniu najważniejszą rolę odgrywa wykluczenie leku odpowiedzialnego za wywołanie zespołu serotoninowego. Ryzyko wystąpienia zespołu minimalizuje monitorowanie stanu pacjentów rozpoczynających farmakologiczne leczenie depresji oraz zwiększona świadomość samej osoby chorej (występowanie, objawy, postępowanie). Podjęcie prawidłowego leczenia zazwyczaj wyklucza ponowne wystąpienie zespołu serotoninowego. Nie istnieje jednak skuteczna metoda na to, aby całkowicie temu zapobiec. Dlatego tak ważne jest, aby pacjent informował lekarzy o przyjmowanych lekach przeciwdepresyjnych i nie tylko.

Postępowanie w przypadku zespołu serotoninowego

Co robić, czyli zalecenia dotyczące postępowania w przypadku zespołu serotoninowego (można je znaleźć m.in. na forum hyperreal lub mp):

  • niezwłoczne odstawienie leków, które mogą wywoływać zespół serotoninowy (poprawa stanu klinicznego występuje najczęściej w ciągu 24 godzin od odstawienia),
  • monitorowanie podstawowych funkcji życiowych (m.in. oddech, krążenie),
  • czasami występuje konieczność zastosowania respiratora w niewydolności oddechowej,
  • podawanie leków zmniejszających napięcie mięśniowe oraz przeciwgorączkowych,
  • obniżanie temperatury ciała za pomocą zimnych okładów,
  • nawadniania (np. poprzez wlewy kroplowe),
  • zmniejszenie ciśnienia tętniczego poprzez podanie preparatu z nifedypiną.

Rokowania – zespół serotoninowy

Rokowania w przypadku zespołu serotoninowego określane są jako dobre. Konieczne jest jednak szybkie podjęcie i wdrożenie odpowiedniego leczenia. W przypadku zastosowania terapii ryzyko zgonu pacjenta, u którego wystąpił zespół serotoninowy, jest bardzo niewielkie i wynosi niespełna 1%. Z reguły dolegliwości ustępują w pierwszej dobie od zaprzestania przyjmowania leków przeciwdepresyjnych.

Cytowania:

Siwek M., Wybrane powikłania leczenia psychotropowego, Kraków 2009 Woroń J., Zespół serotoninowy i złośliwy zespół poneuroleptyczny jako powikłania farmakoterapii w psychiatrii, Kraków 2012