Kryptomnezja - Nie pamiętam czy wspomnienia są moje



Plagiat jest uznawany za błąd natury etycznej w każdej twórczości – zarówno literaturze popularnej, jak i naukowej. Powstaje wiele artykułów naukowych opisujących kwestię plagiatu. Jest to także przedmiot licznych badań. W plagiatem, podobnie jak z innymi obszarami badań naukowych, wiążą się pewne tematy tabu. Jednym z kontrowersyjnych (dla niektórych) zagadnień związanych z tematyką plagiatu jest kryptomnezja. Kryptomnezja – czyli jak, być „plagiatorem” i nie zdawać sobie z tego sprawy?

Masz problemy z pamięcią? - opisywaliśmy temat w tym miejscu

Kryptomnezja – co to takiego?

Umysł

Kryptomnezją nazywany jest rodzaj upośledzenia pamięci. Osoba, która jest dotknięta tym „schorzeniem”, nie pamięta, czy dane zdarzenie miało miejsce w rzeczywistości, czy może był to sen. Towarzyszy temu zatracenie poczucia realności otaczającego ją świata.

Najogólniej mówiąc, kryptomnezja jest takim zjawiskiem, w którym dana osoba przypomina sobie jakieś zdarzenia bez możliwości rozpoznania ich czy są to wspomnienia jej, czy może kogoś innego. Najczęściej w takich sytuacjach błędnie przypisuje sobie czyjeś wspomnienia jako swoje. Przykładem może być, chociażby opowiadanie przez osobę historii przyjaciela jako swojej. Taka osoba jest wówczas przekonana, że dane zdarzenie dotknęło ją osobiście.

W wielu przypadkach kryptomnezja może powodować niezamierzony plagiat artystów, pisarzy oraz studentów. Po raz pierwszy słowa „kryptomnezja” ulżył genewski psychiatra Théodore Flournoy w publikacji z 1901 roku.

Przyczyna współczesnej kryptomnezji

Niektórzy naukowcy dopatrują się przyczyn współczesnej kryptomnezji w tzw. cyfrowym przeciążeniu, powodującym natłok informacji. Jest o tym przekonany m.in. psycholog Brian Bornstein z Uniwersytetu w Nebrasce: „Dzieje się tak, ponieważ nieustannie przetwarzamy ogromną ilość informacji. Nasz mózg może zachować ich bardzo dużo, jednak nadaje priorytet poszczególnym informacjom i koncentruje się wyłącznie na najważniejszych aspektach danej informacji”.

Kryptomnezja obecna jest także w literaturze i sztuce. Autor lub artysta, którzy pracują nad danym utworem, pamiętają coś, co wcześniej przeczytali lub usłyszeli, jednak nie są w stanie zidentyfikować tego w swojej pamięci. Ostatecznie uznają, że jest to ich własna, oryginalna myśl lub pomysł.

Jednym z najbardziej znanych przypadków kryptomnezji w historii jest historia Helen Keller. Dziewczynka, mając zaledwie 11 lat, napisała historię, którą zatytułowała „The Frost King”. Opowieść została opublikowana w szkolnym magazynie, a następnie w lokalnych gazetach. Gdy historia zyskała szerszą sławę, okazało się, że była już taka opowieść – autorstwa Margaret Candy. Helen Keller jednak nie pamiętała, aby przeczytała jej książkę. Okazało się jednak, że kiedyś podczas spotkania z przyjacielem, chłopiec czytał dziewczynce opowieść Margaret Candy.

Innym znanym przypadkiem jest historia muzyka. George Harrison skomponował piosenkę „My Sweet Lord”. Okazało się, że jest ona bardzo podobna do innego utworu – „He’s So Fine” The Chiffons. Mężczyzna przyznał, że słyszał „He’s So Fine”, jednak w żaden sposób nie próbował jej naśladować. Wymienił innych autorów, z których czerpał inspirację. Sprawa ostatecznie trafiła do sądu. Harrison został oskarżony o naruszenie praw autorskich. Mężczyzna przegrał proces i był zobowiązany do zapłaty 1,5 miliona dolarów właścicielowi oryginalnej kompozycji. Pomimo licznych przypadków kryptomnezji w literaturze i sztuce temat ten nadal traktowany jest w wielu kręgach jako temat tabu.

Dlaczego kryptomnezja nadal jest tematem tabu?

Wszystkie dotychczas opublikowane wyniki badań wskazują na to, że kryptomnezja jest prawdziwym zjawiskiem. Niemalże wszyscy ludzie na świecie doświadczają częściowej kryptomnezji od czasu do czasu. Pamiętają jakieś informacje, jednak nie są w stanie zdefiniować, czy są one ich myślą, czy może gdzieś daną informację usłyszeli.

Wyniki badań wskazują, że całkowita kryptomnezja jest możliwa, jednak występuje stosunkowo rzadko w porównaniu do częściowej kryptomnezji. Jest to także niezwykle rzadkie zjawisko, gdy dana osoba dokładnie (dosłownie) zapamiętuje czyjeś dzieło. Wielu umyślnych plagiatorów tak właśnie tłumaczy skopiowanie czyjegoś utworu.

Kryptomnezja nie była pierwotnie wiązana z plagiatem. Wielu naukowców twierdziło, że ukryte wspomnienia mogą zostać ujawnione np. podczas hipnozy lub terapii. Pomimo ciągłych badań nad tym zjawiskiem, jest to stosunkowo młoda dziedzina, o której wiedza stale się powiększa.

Ogromnym problemem związanym z kryptomnezją jest to, że można ją po prostu łatwo udawać. Chociaż w większości przypadków (np. Helen Keller, George Harrison) istnieją uzasadnione podejrzenia, że faktycznie padli oni ofiarami kryptomnezji. Nie ma żadnego sposobu na to, aby to udowodnić.

Nie można jednak mówić o kryptomnezji, gdy dana osoba dosłownie skopiowała cały fragment tekstu. Mało prawdopodobne jest, aby ktoś „słowo w słowo” odtworzył daną informację ze swoich wspomnień. Badania jednoznacznie wskazują, iż kryptomnezja jest prawdziwym zjawiskiem, ale trudno jest stwierdzić, czy dany przypadek jest faktycznie kryptomnezją, czy może plagiatem.